.

Stanisław Wyspiański (1869 - 1907) , dramatopisarz, poeta, malarz i reformator teatru; syn rzeźbiarza. Na przełomie 1884/85 i 1887-95 studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych (był m.in. uczniem i współpracownikiem Jana Matejki). W latach 1890-94 przebywał za granicą, głównie w Paryżu, gdzie oddziałała nań sztuka Paula Gauguina, nabistów oraz drzeworyt japoński. W latach 1898-1905 działał m.in. jako malarz-dekorator i inscenizator w krakowskich teatrach. W 1902 r. został docentem ASP, od 1897 był członkiem Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka (Sztuka ), a od 1902 Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. W roku 1906 Wyspiański został profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, był także członkiem krakowskiej Rady Miejskiej. Był pierwszym inscenizatorem Dziadów Adama Mickiewicza.

    Ulubioną techniką Wyspiańskiego był pastel (wizerunki dzieci, autoportrety), zajmował się też grafiką (m.in. ilustracje do Iliady Homera, winiety oraz wydawanie własnych dramatów, fluoroforty). Ważne miejsce w jego działalności, rozpoczętej współpracą z Matejką i Józefem Mehofferem przy polichromii Kościoła Mariackiego, zajmowały projekty witraży i polichromii wnętrz, np. w krakowskim kościele Franciszkanów (1897-1905) oraz nie zrealizowane w katedrze lwowskiej  i wawelskiej. W twórczości plastycznej Wyspiańskiego przeważał portret (np. K. Lewandowskiego, L. Rydla 1898) i pejzaż (m.in. cykl widoków na kopiec Kościuszki 1904-05). Wspólnie z W. Ekielskim stworzył projekt przebudowy wzgórza wawelskiego i uczynienia z niego Akropolis – pomnika dziejów i potęgi Polski.
    Wyspiański opracowywał scenografie do inscenizacji własnych dramatów, projekty dekoracji wnętrz (np. siedziby Towarzystwa Lekarskiego w Krakowie), mebli i tkanin, oraz projekty architektoniczne. Był jednym z twórców programu i praktyki tzw. sztuki stosowanej w Polsce, reformatorem grafiki książkowej; w jego stylu jest widoczny zarówno trwały wpływ Matejki, jak i żywe związki z secesją (dekoracyjność, charakterystyczna giętka i kapryśna linia, stylizacje roślinne) i impresjonizmem.

    W dziedzinie literatury stał się największym obok romantyków twórcą dramatu, zwłaszcza tragedii. We wczesnych utworach Wyspiańskiego dominowała problematyka metafizyczna, wyrażająca się m.in. w nawiązaniu do antycznej tragedii i antycznego fatum jako źródła tragizmu ( Meleager , Protesilas i Laodamia ). W późniejszej twórczości (od 1900), oprócz wielkiej polemiki politycznej i historiozoficznej ze współczesnością ( Wesele , Wyzwolenie ), rozwinął nurt filozoficznej i metafizycznej interpretacji dziejów Polski ( Legion , Bolesław Śmiały , Noc listopadowa , Skałka , Zygmunt August , w pewnej mierze również Akropolis ), także wątków homeryckich ( Powrót Odysa ). W Weselu , uznawanym do dziś za największy dramat poł. XX w., zabawa weselna gromadząca chłopów i gości z miasta przeobraża się w widowisko wizyjno-symboliczne, w którym następuje szydercza konfrontacja romantycznego mitu gotowości do powstania z niedojrzałością ówczesnego społeczeństwa. Od buntu wobec idei chrystianizmu ( Wyzwolenie ), od bezwzględnej apologii życia, mimo związanej z nim zbrodni ( Bolesław Śmiały , Skałka ), przez próbę pogodzenia pogańskiego tryumfu życia z tradycją chrześcijańską ( Akropolis ) doszedł Wyspiański do równie bezwzględnego ukorzenia się wobec surowego ładu moralnego ( Sędziowie ), w zgodzie z którym widział szansę wielkości i realizacji racji stanu (Zygmunt August oraz parafraza Cyda P. Corneille'a).

( Encyklopedia Powszechna PWN , Warszawa 1976)